نگاهی به «طلاق» در اصفهان از پشت پنجره جنگ

به گزارش ایرنا، جنگ اخیر علاوه بر خسارت ها و آسیب های آشکار، بر روابط فردی و اجتماعی نیز سایه انداخته و در برخی موارد الگوهای رفتاری جدیدی نیز خلق کرده است.

کاهش محسوس آمار طلاق مقارن با جنگ چهل روزه در حالی مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته که به گفته مسوولان، سال گذشته تعداد کل ازدواج‌های کشور حدود ۸۹۲ هزار مورد و سهم استان اصفهان ۴۳ هزار و ۶۷۲ مورد بود که نسبت به سال ۱۴۰۳ با آمار بیش از ۴۷ هزار مورد، کاهش معناداری را نشان می‌دهد.

جنگ تحمیلی دوم و سوم و به ویژه سوم همان اندازه که آمیخته به ترس، ویرانی، خسارت و سوگ بود لایه های اجتماعی دیگری نیز به همراه داشت؛ موضوعی که در بحبوحه روزهای پر التهاب تجاوز هوایی دشمن و حالا در آتش بس دلهره آور کمتر به آن پرداخته شده است.

در این میان شاید بتوان کانون خانواده را جغرافیای کوچکی دانست که آماج شدیدترین هجمه های پیدا و پنهان قرار گرفت. زندگانی در جنگ و پساجنگ در سایه بیم و امید می گذرد، اکنون دلهره و اضطراب یار دیرین آدم هاست. نگرانی برای معاش، وقفه گریزناپذیر تحصیلی فرزندان دانش آموز یا دانشجو، بیکاری نان آوران خانوار در کنار تورم و گرانی افسار گسیخته تنها بخشی از آوارهای برجای مانده جنگ بر حریم کاشانه هاست.

پیامدهای جنگ بر پیوندهای خانوادگی نیز بی تاثیر نبود؛ شرایط دورکاری و آموزش مجازی به تعبیر برخی کارشناسان اعضای خانواده و یا حتی چندین خانواده نزدیک به هم را دور هم جمع کرده بود و همزیستی های متفاوت را در سایه دود و باروت رونق بخشید. اگر چه به عقیده برخی صاحبنظران، این موضوع روی دیگری نیز داشت و آن در هم آمیختگی و آشفتگی پیوندهای خانوادگی در اثر کنارهم بودن های طولانی ناشی از شرایط جنگ بود.

پایش ها نشان می دهد پدیده طلاق، به عنوان یکی از مهمترین آسیب های اجتماعی در طول جنگ چهل روزه دستخوش تغییرات شده است.

بر اساس اعلام اداره ثبت احوال اصفهان در طول جنگ تحمیلی سوم، ۲۹۴ مورد طلاق در این استان ثبت شد که نزدیک به ۳۰ درصد طلاق های مدت مشابه است که در مجموع ۹۳۶ طلاق بود.

این آمار در ظاهر نشان می دهد وقوع طلاق در جنگ چهل روزه کاهش محسوس داشته است؛ موضوعی که کارشناسان این حوزه آن را متفاوت تفسیر می کنند.

جنگ و تزریق روحیه بخشش به کیان خانواده

یک روانشناس و کارشناس مشاوره خانواده بر اساس مشاهدات خود در مراکز مشاوره طلاق در این زمینه معتقد است شمار پرونده های طلاق زوجین که در زمان جنگ به سازش دائم و یا موقت منتهی شدند بیشتر از سایر پرونده هایی بود که در انتظار فرایند معمول طلاق بودند.

سارا مرادی در گفت و گو با ایرنا در باره چرایی کاهش آمار طلاق طی جنگ چهل روزه اظهار داشت: مقارن با جنگ، بخشش و همدلی بیشتری بین زوجین شکل گرفت؛ همگرایی ایجاد شده در سطح جامعه به نوعی در خانواده ها نیز موج می زد و حس «نوع دوستی» افراد به «خانواده دوستی» تبدیل شده بود.

وی اضافه کرد: در طول جنگ، زوجین به یکدیگر فرصت مجدد برای حل مشکلات دادند و به عبارتی دورهمی های آن روزها باعث رفع کدورت ها و نزدیکی بیشتر بین زوجین و خانواده ها شده بود.

مرادی در پاسخ به اینکه آیا تعطیلی فرایندهای اداری بر مساله کاهش طلاق و ایجاد وقفه اجباری در مسیر پیگیری پرونده موثر بوده است، افزود: معتقدم برای همسرانی که تصمیم به طلاق داشتند تعطیلی و وقفه ای در فرایند اداری و اجرایی نبوده است؛ زیرا سامانه ها و سایت های مربوط به این موضوع و حتی مراکز مشاوره طلاق در طول جنگ فعال بودند و خدمات آن ها ادامه داشت.

این روانشناس عمده دلایل طلاق در اصفهان طی یک سال اخیر را نبود مهارت های زندگی و زناشویی عنوان کرد و افزود: پرونده هایی که در آن، زوجه مهریه و نفقه را در حق زوج بذل نموده و زوج نیز وکالت در طلاق به زوجه داده است به سختی به سازش می رسند.

مرادی گفت: از آن جا که در این پرونده ها فرایند جدایی از همسر توافقی است و از لحاظ حقوقی نیز خلاء قانونی برای آن وجود ندارد در بیشتر موارد به سمت طلاق کشیده می شوند.

طلاق تعویق افتاده؛ علت کاهش آمار

جامعه شناس و پژوهشگر اجتماعی در اصفهان اما بر این باور است آنچه در دوران جنگ تحت عنوان کاهش طلاق از آن یاد می شود بیشتر تعلیق طلاق تا روشن شدن شرایط است.

امان‌الله باطنی در گفت و گو با ایرنا اظهار داشت: به بیان دیگر در این شرایط نه تنها تعارض های همسران در آستانه جدایی کم نشده بلکه شرایط پیش آمده باعث شده آن ها تعلیق شوند.

این پژوهشگر اجتماعی اضافه کرد: بر اساس نظریه «نوربرت الیاس» مبنی بر اینکه وقتی تمدن بالا می رود آستانه تحمل تمدنی پایین می آید، تا پیش از این بیشترین نرخ طلاق کشور مربوط به منطقه یک تهران یعنی مرفه نشین ترین منطقه شهری ایران بود.

وی عنوان کرد: در هنگامه جنگ اما به خاطر ویرانی ها و شرایط اضطراری، عنصر تمدن در نظریه نوربرت الیاس به پایین ترین سطح خود می رسد و در مقابل آستانه تحمل تمدنی شاید بالا می رود، همین موضوع این تصور را ایجاد کرده که طلاق در دوران جنگ کمتر شده است.

باطنی ادامه داد: باید در نظر داشت که طلاق در جنگ اخیر کاهش نیافته بلکه منتظر نخستین تحولات برای بروز و ظهور است و چه بسا پس از مدتی به شکل تصاعدی حتی افزون تر نیز شود.

این جامعه شناس با بیان اینکه کاهش آمار طلاق بسیار موقتی است، افزود: دورکاری ها و افزایش حضور در خانه، تنش بر سر فرزندان به دنبال آموزش مجازی و اختلافات مالی به دنبال ظهور شرایط اقتصادی دشوار همه به طور طبیعی باعث افزایش طلاق خواهد شد.

باطنی تاکید کرد: به بیان دیگر، عوامل زمینه ساز طلاق در دوران جنگ پابرجاست اما عوامل بروز دهنده آن به طور موقت به حالت سکون درآمده بنابراین ظهور آن به تعویق افتاده است.

ضرورت مطالعه آثار جنگ بر پدیده های اجتماعی

در مجموع اگرچه کارشناسان آمار معتقدند از سهم متغیر تعطیلی مراکز قضایی و محدودیت دسترسی به آن ها در کاهش طلاق نمی توان چشم پوشی کرد و این موضوع را نباید صرفا به جنگ مرتبط دانست، اما به نظر می رسد آنچه در میانه این تضاد آراء بیش از هر موضوع دیگری اهمیت دارد واکاوی پیامدهای جنگ بر پدیده های اجتماعی همچون طلاق، ازدواج و فرزندآوری است.

به عبارت دیگر؛ سایه جنگ از یک سو بر بقای روان و حیات خانواده و از سوی دیگر بر پیوندها و تصمیم های خانوادگی سنگینی می کند؛ واقعیتی که مستلزم پژوهش های کیفی گسترده، کشف سیاهچاله های جنگ در کانون خانواده و سپس تدوین بسته های راهبردی میان مدت و بلندمدت برای مدیریت آن هاست.

این موضوع از منظر دیگری نیز اهمیت می یابد؛ اینکه جنگ شاید منشاء دگرگونی مثبت یا منفی در برخی پدیده های بین فردی و اجتماعی نیز باشد که درباره آن ها زیاد نمی دانیم از این رو آغاز مطالعات دقیق در باره این پیامدهای ثانویه با هدف بازاندیشی تمهیدات خانواده محور ضررویست.

پُر واضح است در این مسیر، کنشگری مجموعه ای از سطوح کلان، میانی و خرد کشور بر مبنای ساختارهای «مردم محور» برای پایش و مدیریت آثار جنگ بر خانواده مورد نیاز است.